Aşağıdaki iki fiili muzariyi cezm eden edatlar eğer iki tane fiili muzari ile kurulmuş olan cümlenin başına gelirse o fiili muzarileri cezm ederler. İki fiili muzariyi cezm eden edatlara şart edatları denir bu yüzden cümlelere de şart cümlesi deriz. Mesela eğer, şayet ile başlayan cümleler bunlara örnektir. Birinci muzari fiile şart, ikinci fiile cevap veya ceza denilir.
İki Fiili Muzariyi Cezm Eden Edatlar – Arapça Şart Edatları
Arapçada iki muzari fiili cezmeden edatlar yapısal olarak ikiye ayrılır: Harfler ve İsimler. Bir amilin harf veya isim olması, onun cümlede bir irap mahalli alıp almayacağını belirler.
- Şart Harfleri (İraptan Mahalli Olmayanlar):
- اِنْ (İn)
- اِذْمَا (İzma)
- اِذَامَا (İzama) Bu üç amil yalnızca harf statüsünde oldukları için cümlede herhangi bir irap konumuna (fail, meful vb.) sahip değildirler.
- Şart İsimleri (İraptan Mahalli Olanlar):
- مَنْ (Men)
- مَا (Ma)
- مَهْمَا (Mehma)
- مَتَى (Meta)
- اَيْنَ (Eyne / Eynema)
- حَيْثُمَا (Haysüma)
- اَنَّى (Enna)
- اَيٌّ (Eyyü) Bu amiller isim oldukları için cümlede mutlaka bir öge olurlar ve iraptan bir mahal alırlar.
Önemli Kural (Mu’reb ve Mebni Durumu): Şart isimleri arasında sadece اَيٌّ (Eyyü) mu’rebtir (son harekesi cümledeki konumuna göre değişebilir). Diğer tüm şart isimleri ve harfleri mebnidir (son harekeleri sabittir).
2. Şart İsimlerinin Cümle İçindeki İrap Görevleri
Şart isimleri cümlede bulundukları anlama göre farklı irap mahalleri alırlar.
Sadârat Hakkı (Öne Geçme Kuralı): Şart isimleri ve şart harfleri, tıpkı istifham (soru) isimleri ve harfleri gibi cümlede vücuben (zorunlu olarak) en başa geçme, yani sadârat hakkına sahiptirler.
Şart isimlerinin aldıkları temel görevler şunlardır:
- مَنْ، مَا، مَهْمَا (Men, Ma, Mehma): Cümlede genellikle mübteda veya mukaddem (öne geçmiş) mefulün bih olurlar. Eğer nâkıs bir fiilden (kâne ve kardeşleri) önce gelirlerse, nâkıs fiilin mukaddem haberi konumunda bulunurlar.
- مَتَى، اَيْنَ، حَيْثُمَا (Meta, Eyne, Haysüma): Zaman ve mekân zarfı anlamı taşıdıkları için cümlede genel olarak mukaddem mefulün fih (zarf tümleci) olurlar. Yine nâkıs fiilden önce gelirlerse nâkıs fiilin mukaddem haberi olurlar.
- اَيٌّ (Eyyü): Cümlede anlam ve kullanımına göre mübteda ya da mukaddem mefulün bih görevini üstlenir.
3. Kur’an-ı Kerim’de Şart Edatlarının Kullanımı
Bu edatların hepsi Kur’an-ı Kerim’de iki muzariyi cezmeden şart ismi/harfi olarak geçmez. Bazıları farklı görevlerde kullanılmıştır:
- اِذْمَا (İzma): Kur’an-ı Kerim’de hiçbir ayette geçmez.
- اِذَامَا (İzama): Kur’an’da cezmeden şart ismi olarak bulunmaz. Bunun yerine cezmetmeyen şart ismi olarak yer alır. Genellikle sonuna zâid bir “مَا” ilave edilerek, mazi fiilin başına gelen “لَمَّا” veya “إِذَا” gibi cezmetmeyen bir amil olarak kullanılır.
- Örnek: وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (Onlar öfkelendikleri zaman bağışlarlar.) Bu cümlede “غَضِبُوا” mazi fiil, “مَا” zâid harf, “إِذَا” ise zaman zarfı olan şart ismidir. “هُمْ يَغْفِرُونَ” ise mübteda ve haberden oluşan isim cümlesidir.
- اَنَّى (Enna): Kur’an’da şart ismi olarak geçmez. Bunun yerine “مِنْ اَيْنَ” (nereden) veya “كَيْفَ” (nasıl) anlamlarında istifham (soru) ismi olarak kullanılır.
4. Şartın Cevabı ve ف (Fe) Harfi / İza-i Fücaiyye Kullanımı
İki muzariyi cezmeden edatlar, yapısal olarak bir “şart fiili” bir de “cevap (ceza) fiili” gerektirir. Her iki fiil de muzari ise doğrudan meczum olurlar. Ancak cevap kısmı her zaman meczum olmaya müsait bir yapıda gelmeyebilir.
Cevabın Başına ف (Cevap/Rabt/Ceza Harfi) Gelmesi Gereken Durumlar: Cevap fiili meczum olmaya müsait değilse (yani mazi fiilse, emir fiili ise, isim cümlesi olarak gelmişse veya başında قَدْ, سَ, سَوْفَ gibi harfler bulunuyorsa) cümlenin başına mutlaka ف harfi dâhil olur.
İza-i Fücaiyye (إِذَا) Kullanımı: Eğer şartın cevabı bir isim cümlesi olursa, “ف” harfinin yerine İza-i Fücaiyye (إِذَا) de gelebilir. “Aniden, ansızın” anlamına gelen İza-i Fücaiyye bir harftir, bu nedenle isim cümlesinin başına gelse de kendisinin iraptan mahalli yoktur.
İrap Mahalli Kuralı:
- Eğer cevap fiili doğrudan meczum olursa, cümlenin bir bütün olarak iraptan mahalli olmaz.
- Ancak cevap cümlesinin başına “ف” ya da “İza-i Fücaiyye” dâhil olmuş ise, bu durumda o cevap cümlesi mahallen meczum kabul edilir.
Genel Kural (İraptan Mahal Alma): Arapçada bir cümlenin iraptan mahalli olabilmesi için, ismin yerine kâim olması ya da ismin gelebileceği bir mahalde bulunması gerekir. Örneğin; جَاءَ زَيْدٌ (Zeyd geldi) cümlesi ibtidâî bir cümledir ve iraptan mahalli yoktur. Ancak kelimelerin yerini değiştirip زَيْدٌ جَاءَ dersek; “Zeyd” mübteda olur. “جَاءَ” fiili ve içindeki müstetir (gizli) fail olan “هُوَ” (o) zamiri bir fiil cümlesi oluşturur. Bu fiil cümlesi haber makamında bulunduğu (ismin yerine kâim olduğu) için mahallen merfu haber olur.
5. Örnek İrap Tahlilleri (Şart ve Cevap Cümleleri)
Edatların cümleye etkisini görmek için metinde yer alan örneklerin detaylı irap tahlilleri şöyledir:
Örnek 1: مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ (Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır.)
- مَنْ (Men): Şart ismi. Sükun üzere mebni, mahallen merfu, mübteda.
- يَعْمَلْ (Ya’mel): Şart fiili. Meczum muzari fiil.
- سُوءًا (Sûen): Mefulün bih.
- يُجْزَ (Yücze): Şartın cevabı (ceza). Mechul (edilgen) yapıda muzari fiil. İllet harfinin düşmesiyle meczumdur.
- (Genel Cümle): Fiil cümlesi mahallen merfu olarak mübtedanın haberidir.
Örnek 2: اِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ (Eğer Allah’a yardım ederseniz, O da size yardım eder.)
- اِنْ (İn): Cezmeden şart harfi.
- تَنْصُرُوا (Tensurû): Şart fiili. Ef’al-i hamseden olduğu için nun harfinin düşmesiyle meczum muzari fiil.
- اللَّهَ (Allahe): Mefulün bih.
- يَنْصُرْ (Yensur): Şartın cevabı. Meczum muzari fiil.
- كُمْ (Küm): Mefulün bih.
Örnek 3: اَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ (Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır.)
- اَيْنَمَا (Eynema): Şart ismi. Sükun üzere mebni. Kâne fiilinin mukaddem haberi olarak mahallen nasb.
- تَكُونُوا (Tekûnû): Şart fiili. Nun harfinin düşmesiyle meczum. İçindeki vav zamiri Kâne’nin ismidir.
- يُدْرِكْ (Yüdrik): Şartın cevabı. Meczum muzari fiil.
- كُمْ (Küm): Mefulün bih.
- الْمَوْتُ (El-Mevtü): Fail.
Örnek 4: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا (Biz bir ayeti siler veya unutturursak ondan daha hayırlısını getiririz.)
- مَا (Ma): Şart ismi. Sükun üzere mebni. Mukaddem mefulün bih olarak mahallen nasb.
- نَنْسَخْ (Nensah): Şart fiili. Meczum muzari fiil. Faili müstetir (gizli) “نَحْنُ” (biz) zamiridir.
- نَأْتِ (Ne’ti): Şartın cevabı. İllet harfinin düşmesiyle meczum muzari fiil. Faili müstetir “نَحْنُ” zamiridir.
Örnek 5: اَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى (Hangisiyle dua ederseniz, en güzel isimler O’nundur.)
- اَيًّا (Eyyen): Şart ismi. Mukaddem mefulün bih olduğu için mansub.
- مَا (Ma): Zâid harf.
- تَدْعُوا (Ted’û): Şart fiili. Nun harfinin düşmesiyle meczum muzari fiil. Faili vav harfidir.
- فَ (Fe): Ceza (rabt) harfi. (Cevap isim cümlesi olduğu için gelmiştir).
- لَهُ (Lehu): Haber.
- الْأَسْمَاءُ (El-Esmâü): Mübteda.
- الْحُسْنَى (El-Hüsnâ): Sıfat.
- (Cevap Cümlesi): “فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى” isim cümlesi, şartın cevabı olduğu için mahallen meczumdur.
Örnek 6: اِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ (Eğer Allah size yardım ederse, size galip gelecek yoktur.)
- اِنْ (İn): Şart fiili (harfi).
- يَنْصُرْ (Yensur): Şart fiili.
- كُمُ (Küm): Mefulün bih.
- اللَّهُ (Allahü): Fail.
- فَلَا غَالِبَ لَكُمْ (Fela galibe leküm): Şartın cevabı olan bu isim cümlesi, ibtidaiyye cümlesidir ve bir bütün olarak mahallen meczumdur.
İki Fiili Muzariyi Cezm Eden Edatlar-Şart Edatlarına Örnek Cümleler
İki fiili muzariyi cezm eden edatlar ile ilgili örnek cümleler bunlardır.
| ‘ Dilerse sizi yok eder…’ ( Enam, 33) | إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ |
| Acele edersen pişman olursun. | إنْ تَعْجَلْ تَنْدَمْ |
| Öğrenirsen ilerlersin! | إذْما تتعلّمْ تتقَدّمْ |
| Tevbe edersen tevben kabul edilir! | إذْما تَتُبْ تُقْبَلْ تَوْبَتُكَ |
| Kime ikram edersen seni sever. | من تكرمْ يحببْك |
| Çalışan başarır. | مَنْ يجْتهِدْ يَنْجَحْ |
| Ne ekersen onu biçersin. | ما تَزْرَعْ تَحصُدْ |
| Ne kadar okursan o kadar istifade edersin. | ما تقرأْ تستفدْ |
– Şartın cevabı, isim cümlesi veya camid fiil cümlesi ise ( فَ ) fa ile beraber gelir. Bu durumda cevabın şartı olarak gelen muzari fiili başında fa olması nedeniyle meczum olmaz.
| “Allah kime hidayet etmişse, o doğruyu bulmuştur.” | مَنْ يهدِ اللهُ فهُوَ المُهْتُدِ |
1. مَهْمَا (Mehma) – İraptan Mahalli Olan Şart İsmi
Genellikle akılsız varlıklar veya durumlar için “her ne, ne” anlamında kullanılır.
- Örnek: مَهْمَا تَفْعَلْ أَفْعَلْ
- Çeviri: Ne yaparsan ben de onu yaparım.
- Tahlil: تَفْعَلْ (tef’al) şart fiilidir ve sükun ile meczumdur. أَفْعَلْ (ef’al) cevap fiilidir ve sükun ile meczumdur.
- Örnek: مَهْمَا تَفْعَلْ تُسْأَلْ مِنْهُ
- Çeviri: Ne yaparsan ondan sorulacaksın!
- Tahlil: تُسْأَلْ (tüs’el) mechul (edilgen) yapıda gelmiş cevap fiilidir ve sükun ile meczumdur.
2. اَيٌّ / اَيًّا (Eyyü / Eyyen) – Mu’reb Olan Tek Şart İsmi
“Hangi, kim, ne” anlamlarına gelir ve cümlede bulunduğu konuma göre hareke (irap) alır.
- Örnek: أَيًّا تُكْرِمْ أُكْرِمْ
- Çeviri: Kime ikram edersen ben de ona ikram ederim!
- Tahlil: أَيًّا (eyyen) şart ismi, cümlede mukaddem mefulün bih olduğu için mansub gelmiştir. تُكْرِمْ şart, أُكْرِمْ cevap fiilidir; her ikisi de meczumdur.
- Örnek: أَيًّا تَكْتُبْ أَكْتُبْ
- Çeviri: Kime yazarsan ben de ona yazarım!
3. مَتَى (Meta) – Zaman Zarfı Olan Şart İsmi
“Ne zaman” anlamında kullanılır ve cümlede genellikle mukaddem mefulün fih (zarf tümleci) olur. Kur’an’da şart ismi olarak geçmese de Arapçada yaygın bir kullanımı vardır.
- Örnek: مَتَى تَقُمْ نَذْهَبْ
- Çeviri: Ne zaman kalkarsan gideriz.
- Tahlil: تَقُمْ (tekum) şart fiili, نَذْهَبْ (nezheb) ise cevap fiilidir. İlletli bir fiil olan “kâme”nin muzarisi sükunla cezm olduğunda ortadaki illet harfi düşerek “tekum” şeklini almıştır.
- Örnek: مَتَى تَحْسُدْ تَهْلِكْ
- Çeviri: Ne zaman hased edersen helak olursun!
4. حَيْثُمَا (Haysüma) – Mekân Zarfı Olan Şart İsmi
“Her nerede, nereye” anlamlarına gelir.
- Örnek: حَيْثُمَا تَكُنْ يَجِدْكَ الرِّزْقُ
- Çeviri: Nerede olursan ol, rızık seni bulur.
- Tahlil: تَكُنْ (tekün) şart fiilidir (nâkıs fiildir). يَجِدْ (yecid) cevap fiilidir ve sükun ile meczumdur. (Sonundaki “kef” zamiri mefulün bihtir.)
- Örnek: حَيْثُمَا يَنْزِلْ الثَّلْجُ يَبْرُدْ الْجَوُّ
- Çeviri: Nereye kar yağarsa (orada) hava soğuk olur.
5. اَيْنَمَا (Eynema) – Mekân Zarfı Olan Şart İsmi
“Nerede, nereye” anlamlarında kullanılır.
- Örnek: أَيْنَمَا تَجْلِسْ أَجْلِسْ
- Çeviri: Sen nereye oturursan ben de oraya otururum!
- Tahlil: تَجْلِسْ (teclis) şart fiili, أَجْلِسْ (eclis) cevap fiilidir. İkisi de sükun ile meczumdur.
6. اَنَّى (Enna) – İstifham Kökkenli Şart İsmi
Ana kural metninde de belirtildiği gibi, “Enna” edatı Kur’an-ı Kerim’de şart ismi olarak geçmez, daha çok “nasıl, nereden” anlamında soru ismi (istifham) olarak bulunur. Ancak standart Arapçada aşağıdaki gibi şart edatı görevinde kullanılır:
- Örnek: أَنَّى يَجْلِسْ الْعَالِمُ يُحْتَرَمْ
- Çeviri: Âlim nerede oturursa otursun, hürmet görür.
- Tahlil: يُحْتَرَمْ (yuhteram) mechul yapıda gelmiş cevap fiilidir ve sükun ile meczum olmuştur.
- Örnek: أَنَّى تَذْهَبْ أَذْهَبْ
- Çeviri: Nereye gidersen, ben de oraya giderim.
7. اِنْ (İn) – Şart Harfi
En temel şart harfidir. İraptan mahalli yoktur, sadece fiilleri cezm etme ve anlamı şarta bağlama görevi görür.
- Örnek: إِنْ يَطْلُبْ يَجِدْ
- Çeviri: Talep ederse, bulur.
- Tahlil: يَطْلُبْ (yatlub) şart, يَجِدْ (yecid) cevap fiilidir.
لَوْ ( eğer), لَولا ( eğer olmasaydı) ve إذا (…diği zaman ) ise, şart edatı
oldukları halde cezm etmezler.
| Çalışırsak pişman olmayız. | لَوْ نَجْتَهدُ ما ننْدَمُ |
| Dersini okursan başarılı olursun. | لَوْ تَدْرُسُ دَرْسَكَ تَنْجحُ |
| Hava olmasaydı insan yaşayamazdı. | لوْلا الهواءُ ما عاشَ إنْسانٌ |
| Doktor olmasaydı hastanın durumu kötüleşirdi. | لوْلا الطّبيبُ لَساءتْ حالُ المريضِ |
| Halklar arasında yardımlaşma hakim olduğu zaman ihtilaf nedenleri azalır. | إذا ساد التعاونُ بينُ الشعوب قَلّتْ أسبابُ الخِلافِ |
Şart edatları fiili muzariyi cezm yapar. Fakat her zaman şart ifade etmek için muzâri fiil kullanılmayabilir. Bazen de mazi fiil şart cümlesi olarak gelebilir. Ancak fiili mazi mebni olduğu için şart manası dışında fiilin sonunda herhangi bir değişiklik olmaz. Tercümede şart ve cevap cümlesi mazî olsa da gene muzâri gibi tercüme yapılır.
İki Fiili Muzariyi Cezm Eden Edatlar konusu özetle böyledir. Daha fazla içerik için Arapça dil bilgisi kitaplarına bakınız.
Tek fiili muzariyi cezm eden konusuna buradan ulaşabilirsiniz.
İki fiili muzariyi cezm eden edatlar konusunu Arapça olarak bakmak için buraya bakabilirsiniz.
Emri gaib konusunu öğrenebilirsiniz.
Müzekker müennes konusunda detaylı bilgi için tıklayınız.
Müfret, tesniye, cemi konusu için tıklayınız.
İnstagram hesabımızı takip ederek her gün farklı bilgiler öğrenebilirsiniz. Takip için tıklayınız.